Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa các dân tộc thiểu số trở thành động lực phát triển, nguồn lực nội sinh và sức mạnh mềm của quốc gia

Hội nghị được tổ chức nhằm chào mừng Ngày Văn hóa các dân tộc Việt Nam (19/4) và kỷ niệm 80 năm Ngày Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi thư cho Đại hội các dân tộc thiểu số miền Nam (19/4/1946-19/4/2026).

Phát biểu khai mạc Hội nghị, Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Trịnh Thị Thủy nhấn mạnh: Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV và Nghị quyết số 80 của Bộ Chính trị tiếp tục khẳng định, xác định văn hóa không chỉ là nền tảng tinh thần mà còn đóng góp quan trọng vào phát triển kinh tế - xã hội của đất nước trong thời kỳ mới. Trong đó, văn hóa các dân tộc thiểu số vừa là bản sắc, cần được tôn vinh, vừa là nguồn lực đóng góp cho phát triển kinh tế - xã hội bền vững ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số trong thời gian tới.

Theo Thứ trưởng Trịnh Thị Thủy, mục tiêu của Hội nghị, bên cạnh việc đánh giá kết quả giai đoạn trước, sẽ cùng nhau thảo luận, trao đổi, chia sẻ kinh nghiệm thực tiễn từ các địa phương; tăng cường sự phối hợp giữa các bộ, ngành với địa phương, qua đó đề xuất các giải pháp trọng tâm nhằm bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa các dân tộc thiểu số Việt Nam trong thời gian tới, theo đúng định hướng của Đảng, Nhà nước và chỉ đạo quyết liệt của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ.

Cùng với đó, ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch cũng cần tiếp tục nghiên cứu, tham mưu xây dựng các kế hoạch thực tiễn, đóng góp vào việc triển khai nhiệm vụ phát triển đất nước trong bối cảnh đặt ra yêu cầu tăng trưởng, phát triển kinh tế vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Theo đó, công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa gắn với phát triển du lịch tại mỗi địa phương cần được xác định rõ trách nhiệm, định hướng, cũng như các nhiệm vụ, giải pháp cụ thể, phù hợp với nỗ lực chung của cả nước.

“Hội nghị cũng là dịp quan trọng, ý nghĩa để tôn vinh, ghi nhận những đóng góp bền bỉ, không mệt mỏi của các nghệ nhân và đại biểu đại diện cho cộng đồng các dân tộc thiểu số trong việc bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa của từng vùng miền, địa phương, góp phần tạo nên sự đa dạng, phong phú của văn hóa các dân tộc Việt Nam”, Thứ trưởng Trịnh Thị Thủy nói.

Thứ trưởng mong muốn, tại Hội nghị sẽ nhận được nhiều ý kiến đóng góp của các đại biểu, lãnh đạo UBND các tỉnh, lãnh đạo các sở, ngành và đặc biệt là các nghệ nhân - những người trực tiếp thực hành di sản văn hóa trong cộng đồng để cùng hiến kế, đề xuất với Trung ương, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch và chính quyền các cấp những giải pháp trọng tâm, hiệu quả.

Thứ trưởng tin tưởng rằng, các ý kiến, đề xuất tại Hội nghị sẽ được tổng hợp, đề xuất thành các chính sách thiết thực, góp phần xây dựng nội dung quan trọng trình Quốc hội ban hành Nghị quyết về một số cơ chế, chính sách đột phá phát triển văn hóa Việt Nam trong thời gian tới. Trên cơ sở đó, công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa vùng đồng bào dân tộc thiểu số sẽ được triển khai hiệu quả hơn, đáp ứng yêu cầu thực tiễn.

Báo cáo về Công tác văn hóa dân tộc giai đoạn 2021-2025, Phó Cục trưởng Cục Văn hóa các dân tộc Việt Nam Nguyễn Thị Hải Nhung cho biết: Giai đoạn 2021-2025, công tác văn hóa dân tộc được triển khai trong bối cảnh Đảng và Nhà nước đặc biệt quan tâm, ban hành nhiều chủ trương, chính sách mang tính chiến lược, toàn diện và có tính kế thừa, phát triển thông qua thông qua Nghị quyết Đại hội Đảng khóa XIII, Hội nghị Văn hóa toàn quốc; Kết luận số 65-KL/TW về tiếp tục thực hiện Nghị quyết số 24-NQ/TW; Kết luận số 76/KL/TW của Bộ Chính trị về tiếp tục thực hiện Nghị quyết số 33-NQ/TW... Trọng tâm là các Nghị quyết của Quốc hội như Nghị quyết số 88/2019/QH14 và Nghị quyết số 120/2020/QH14 về phê duyệt chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021-2030. Đây là lần đầu tiên công tác dân tộc, trong đó có lĩnh vực văn hóa, được thiết kế thành một Chương trình mục tiêu quốc gia riêng, với mục tiêu tổng thể rõ ràng, nguồn lực tập trung và cơ chế tổ chức thực hiện đồng bộ.

Về công tác triển khai của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, trong giai đoạn 2021-2025, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chủ động, tích cực tham mưu hoàn thiện thể chế, chính sách; đồng thời ban hành nhiều văn bản quy phạm pháp luật và văn bản hướng dẫn quan trọng như: Chương trình hành động của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch thực hiện Nghị quyết số 10/NQ-CP ngày 28/01/2022 của Chính phủ ban hành Chiến lược công tác dân tộc giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2045; Xây dựng và phê duyệt Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa giai đoạn 2025-2035, trong đó, có nhiều nội dung, nhiệm vụ liên quan đến công tác bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống, không gian văn hóa, làng bản, buôn truyền thống các dân tộc thiểu số.

Cùng với đó, ban hành và tổ chức triển khai nhiều đề án quan trọng góp phần cụ thể hóa chủ trương của Đảng, Nhà nước, đồng thời định hướng rõ nội dung, nhiệm vụ trọng tâm trong từng lĩnh vực chuyên sâu.

Bên cạnh đó, trong giai đoạn 2021-2025, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tập trung triển khai các hoạt động bảo tồn có chọn lọc, gắn với phát huy giá trị trong đời sống đương đại như: Tổ chức bảo tồn, phục dựng trên 30 lễ hội truyền thống tiêu biểu của các dân tộc thiểu số; Xây dựng và đưa vào vận hành 45 mô hình bảo tồn văn hóa truyền thống gắn với phát triển du lịch; Thành lập hơn 20 câu lạc bộ sinh hoạt văn hóa dân gian tại các thôn vùng dân tộc thiểu số và khu tái định cư; Triển khai 30 chương trình nghiên cứu bảo tồn văn hóa phi vật thể, trong đó có 07 chương trình bảo tồn chuyên sâu của các dân tộc ít người, tập trung vào gìn giữ ngôn ngữ, trang phục, phong tục tập quán và tri thức dân gian, góp phần hạn chế nguy cơ mai một, thất truyền di sản. 

Ngoài ra, đã tổ chức trên 60 lớp tập huấn chuyên môn, nghiệp vụ cho đội ngũ cán bộ làm công tác văn hóa cơ sở, nghệ nhân và người có uy tín trong cộng đồng; Tổ chức 13 Ngày hội, Liên hoan văn hóa dân tộc cấp khu vực và toàn quốc… 

Đáng chú ý, giai đoạn 2021-2025, Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam tiếp tục khẳng định vai trò là “ngôi nhà chung” của cộng đồng 54 dân tộc Việt Nam; Làng đã đón tiếp 311 lượt cộng đồng dân tộc với khoảng 4.616 nghệ nhân, đồng bào tham gia; tổ chức 108 lễ hội, nghi lễ, phong tục và khoảng 218 chương trình trình diễn, giao lưu văn hóa; thu hút gần 1 triệu lượt khách tham quan mỗi năm, trong đó khoảng 50% là học sinh, sinh viên đến trải nghiệm, tìm hiểu các giá trị văn hóa truyền thống. Qua đó, góp phần quảng bá hình ảnh, giá trị văn hóa các dân tộc Việt Nam tới công chúng trong nước và quốc tế.

Về công tác triển khai của các tỉnh, thành phố, bà Nguyễn Thị Hải Nhung cho biết: Trong giai đoạn 2021 - 2025, các địa phương đã quan tâm đầu tư phát triển hạ tầng và hệ thống thiết chế văn hóa cơ sở, tạo nền tảng quan trọng cho việc tổ chức các hoạt động văn hóa, bảo tồn di sản và phát triển du lịch tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Trọng tâm là việc xây dựng mới và cải tạo 3.220 nhà văn hóa - khu thể thao thôn, bản; hỗ trợ đầu tư phát triển 69 điểm đến du lịch tiêu biểu, tập trung vào những địa bàn có tiềm năng về cảnh quan, văn hóa và bản sắc dân tộc; hình thành và đưa vào hoạt động 48 làng, bản văn hóa truyền thống, gắn với bảo tồn không gian văn hóa cộng đồng và phát triển du lịch;

Các địa phương đã tổ chức bảo tồn, phục dựng trên 150 lễ hội truyền thống của các dân tộc thiểu số, tập trung vào việc khôi phục nghi lễ, không gian văn hóa và các yếu tố truyền thống đặc trưng; 5.760 đội văn nghệ truyền thống được duy trì hoạt động tại cơ sở, đóng vai trò nòng cốt trong tổ chức các hoạt động văn hóa, văn nghệ quần chúng; Tổ chức trên 450 lớp tập huấn với 17.500 lượt người tham gia, bao gồm nghệ nhân, già làng, trưởng bản, người có uy tín và đội ngũ cán bộ làm công tác văn hóa cơ sở.

Đẩy mạnh chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa dân tộc

Bên cạnh những kết quả đạt được, bà Nguyễn Thị Hải Nhung cho biết: Công tác văn hóa dân tộc giai đoạn 2021-2025 vẫn còn tồn tại một số khó khăn, hạn chế cần được nhìn nhận một cách khách quan, toàn diện, cụ thể: Tiến độ giải ngân nguồn vốn, đặc biệt là vốn sự nghiệp tại một số địa phương còn chậm so với kế hoạch đề ra; Một số mô hình bảo tồn văn hóa, tại địa phương sau khi được hỗ trợ còn phụ thuộc vào nguồn ngân sách nhà nước, thiếu cơ chế duy trì và phát triển lâu dài. Công tác chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa dân tộc còn chậm và chưa đồng bộ giữa các địa phương. Ngoài ra, đội ngũ cán bộ làm công tác văn hóa tại cơ sở hiện nay còn mỏng, chưa được đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn về quản lý văn hóa dân tộc, chủ yếu là kiêm nhiệm, năng lực chuyên môn chưa đồng đều. 

“Những hạn chế nêu trên là những vấn đề cần tiếp tục được quan tâm, có giải pháp khắc phục trong thời gian tới nhằm nâng cao hiệu quả công tác văn hóa dân tộc, đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững trong giai đoạn mới”, bà Nguyễn Thị Hải Nhung nói

Tại Hội nghị, các đại biểu, lãnh đạo UBND các tỉnh, lãnh đạo các Sở, Ngành và các nghệ nhân đã cùng trao đổi, chia sẻ về những thuận lợi, kinh nghiệm và khó khăn, từ đó, đưa ra các đề xuất, giải pháp trọng tâm, góp phần bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa các dân tộc thiểu số Việt Nam trong thời gian tới. 

Phát biểu kết luận Hội nghị, Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Trịnh Thị Thủy khẳng định, công tác văn hóa dân tộc thời gian qua đã đạt được nhiều kết quả quan trọng, khá toàn diện. Giai đoạn 2021-2025 là giai đoạn tạo nền; giai đoạn tới phải chuyển mạnh sang phát triển thực chất, hiệu quả và bền vững.

Qua đó, Thứ trưởng Trịnh Thị Thủy đề nghị: Trong thời gian tới, cần thống nhất một số quan điểm lớn: Văn hóa các dân tộc thiểu số là nền tảng tinh thần, đồng thời là nguồn lực nội sinh quan trọng cho phát triển đất nước; Lấy cộng đồng làm trung tâm, là chủ thể của bảo tồn, phát huy và phát triển các giá trị văn hóa truyền thống; Gắn bảo tồn văn hóa với phát triển kinh tế, nhất là du lịch văn hóa và kinh tế văn hóa; Đổi mới quản lý theo hướng hiện đại, đẩy mạnh chuyển đổi số....

Về nhiệm vụ, giải pháp trọng tâm, Thứ trưởng Trịnh Thị Thủy yêu cầu: Trong thời gian tới, hoàn thiện thể chế, chính sách - đây là khâu đột phá. Cần triển khai đồng bộ Chương trình hành động của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch thực hiện Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng và Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị; tiếp tục rà soát, sửa đổi, bổ sung và hoàn thiện hệ thống thể chế, chính sách theo hướng đồng bộ, thống nhất, khả thi và phù hợp với thực tiễn; Nâng cao hiệu quả triển khai các Chương trình mục tiêu quốc gia, đặc biệt là Chương trình phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, bảo đảm tập trung, trọng tâm, trọng điểm, tránh dàn trải, gắn với sản phẩm cụ thể và kết quả đầu ra rõ ràng; 

Phát triển kinh tế văn hóa, du lịch cộng đồng. Kết hợp hài hòa giữa bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống với tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại; Phát triển nguồn nhân lực và phát huy vai trò cộng đồng. Tăng cường đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ, công chức cơ sở; phát huy vai trò của nghệ nhân dân gian, người có uy tín, trưởng thôn bản trong bảo tồn và truyền dạy, gìn giữ và lan tỏa văn hóa.

Đặc biệt, đẩy mạnh chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa dân tộc. Tập trung xây dựng cơ sở dữ liệu về văn hóa dân tộc; đẩy mạnh số hóa các giá trị văn hóa truyền thống; ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý, bảo tồn, trình diễn và quảng bá di sản văn hóa; phát triển các sản phẩm văn hóa số phục vụ nhân dân và du khách.

Thứ trưởng Trịnh Thị Thủy đề nghị toàn ngành thống nhất cao về nhận thức và hành động, tập trung triển khai với mục tiêu: “Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa các dân tộc thiểu số phải trở thành động lực phát triển, nguồn lực nội sinh và sức mạnh mềm của quốc gia; đồng thời trực tiếp nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của đồng bào.