
Trong bối cảnh chuyển đổi số và Công nghiệp văn hoá đang đặt ra như một trong những mục tiêu quan trọng, yêu cầu với ngành Văn hoá không chỉ là bảo tồn những giá trị đã được trao truyền qua nhiều thế hệ, mà còn phải tạo điều kiện để văn hóa tiếp tục vận động, sáng tạo và lan tỏa trong đời sống đương đại. Đó cũng là cách để văn hóa thực sự trở thành nguồn lực, đóng góp thiết thực vào sự phát triển bền vững của đất nước.
Ngày Văn hóa Việt Nam khẳng định vị trí của văn hóa trong phát triển đất nước
Một ngày dành riêng để tôn vinh văn hóa có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao nhận thức xã hội về vai trò của lĩnh vực này. Văn hóa không phải là lĩnh vực đứng ngoài hay chỉ theo sau sự phát triển kinh tế, mà hiện diện trong mọi mặt đời sống, từ giáo dục, gia đình, cộng đồng đến hoạt động sản xuất, kinh doanh và giao lưu quốc tế. Những giá trị văn hóa được bồi đắp qua lịch sử chính là nền tảng hình thành bản lĩnh, nhân cách, lối sống và sức mạnh đoàn kết của dân tộc.
Vì vậy, ý nghĩa của Ngày Văn hóa Việt Nam trước hết nằm ở việc tạo thêm một điểm nhấn để các cấp, các ngành và mỗi người dân nhận thức đầy đủ hơn về trách nhiệm đối với văn hóa. Đó là trách nhiệm bảo vệ di sản, gìn giữ tiếng nói, phong tục, tập quán tốt đẹp; xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh; nuôi dưỡng năng lực sáng tạo; đồng thời chủ động tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại trên cơ sở giữ vững bản sắc dân tộc.

Ngày Văn hóa Việt Nam cũng là dịp nhìn lại hành trình gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa. Bảo tồn không thể chỉ dừng ở việc lưu giữ hiện vật, tư liệu hay tái hiện những hình thức sinh hoạt truyền thống. Một di sản chỉ thực sự có sức sống khi được cộng đồng thực hành, được trao truyền giữa các thế hệ và tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay. Từ nhận thức đó, việc phát huy văn hóa cần gắn với nhu cầu của công chúng, với sáng tạo nghệ thuật, giáo dục, du lịch và các ngành công nghiệp văn hóa.
Một trong những yêu cầu quan trọng hiện nay là tìm được phương thức để các giá trị truyền thống tiếp tục được tiếp nhận và phát triển trong đời sống hiện đại. Văn hóa dân gian, di sản văn hóa phi vật thể hay các loại hình nghệ thuật truyền thống không nên chỉ được nhìn nhận như những giá trị thuộc về quá khứ. Đó còn là nguồn chất liệu phong phú cho sáng tạo, góp phần tạo nên bản sắc riêng của các sản phẩm văn hóa đương đại.
Trao đổi về vấn đề này, TS. NSND Trần Ly Ly, Bí thư Đảng ủy Học viện Múa Việt Nam, cho rằng văn hóa dân gian là một dòng chảy vận động, cần được tiếp tục hiện diện trong ngôn ngữ nghệ thuật của thời đại hôm nay.
Theo bà, chất liệu dân gian không chỉ bao gồm âm nhạc, nhịp điệu, làn điệu, nhạc cụ, phong tục, tín ngưỡng, lễ hội hay diễn xướng, mà còn chứa đựng tư duy thẩm mỹ, tâm hồn và bản sắc của người Việt.
Từ góc nhìn của người làm nghệ thuật, NSND Trần Ly Ly nhấn mạnh việc kết hợp truyền thống với hiện đại cần được thực hiện trên cơ sở hiểu biết và trải nghiệm thực sự. Nghệ sĩ trẻ cần có cơ hội tiếp xúc với nghệ nhân, cộng đồng thực hành di sản để hiểu được chiều sâu của chất liệu văn hóa, thay vì chỉ sử dụng một vài yếu tố truyền thống như chi tiết trang trí cho tác phẩm mới.
Quan điểm này gợi mở một hướng tiếp cận quan trọng trong phát huy giá trị văn hóa khi sáng tạo không làm mất đi truyền thống, nếu quá trình sáng tạo được đặt trên nền tảng hiểu biết, tôn trọng và kế thừa. Ngược lại, sáng tạo có thể mở rộng không gian tồn tại của di sản, giúp những giá trị vốn gắn với một cộng đồng, một vùng đất tiếp cận công chúng rộng hơn, nhất là thế hệ trẻ.
Để quá trình đó diễn ra thực chất, cần nhìn nhận nghệ nhân không chỉ là người lưu giữ tri thức truyền thống mà còn là chủ thể sáng tạo, người đồng hành và truyền dạy kinh nghiệm văn hóa. Cùng với nghệ sĩ, nhà nghiên cứu, cơ sở đào tạo, các đơn vị sản xuất và doanh nghiệp, nghệ nhân góp phần tạo nên chuỗi hoạt động từ nghiên cứu, sáng tạo, sản xuất đến quảng bá và phân phối sản phẩm văn hóa. Đây là nền tảng để các giá trị di sản được chuyển hóa thành những sản phẩm có chất lượng nghệ thuật, khả năng tiếp cận công chúng và sức sống trên thị trường.

Chuyển đổi số và yêu cầu hình thành hệ sinh thái dữ liệu di sản
Nếu sáng tạo mở ra những cách thức mới để di sản hiện diện trong đời sống, thì chuyển đổi số tạo thêm điều kiện để bảo tồn, quản lý, nghiên cứu và khai thác các giá trị văn hóa trên quy mô rộng hơn. Công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, công nghệ 3D và thực tế ảo đang mở ra nhiều khả năng trong việc lưu giữ tư liệu, tái hiện không gian di sản, phát triển sản phẩm giáo dục, du lịch và nội dung sáng tạo.
Tuy nhiên, số hóa không nên chỉ được hiểu là quá trình chuyển tài liệu, hình ảnh hay hiện vật sang dạng dữ liệu điện tử để lưu trữ. Vấn đề quan trọng hơn là xây dựng được hệ sinh thái dữ liệu có khả năng kết nối, chia sẻ và phục vụ các mục tiêu phát triển văn hóa.
GS.TS Từ Thị Loan, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Văn hóa Thăng Long, Ủy viên Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia cho rằng, cần chuyển từ tư duy số hóa di sản để lưu trữ, bảo tồn sang xây dựng hệ sinh thái dữ liệu di sản phục vụ quản lý, nghiên cứu, sáng tạo và phát triển công nghiệp văn hóa. Theo bà, cần có định hướng thống nhất về tiêu chuẩn định danh, phân loại, siêu dữ liệu, chất lượng số hóa và khả năng liên thông giữa Trung ương với địa phương.
Một vấn đề quan trọng khác là xác định rõ quyền sở hữu trí tuệ, quyền tiếp cận, sử dụng và khai thác thương mại đối với dữ liệu di sản. Đây là điều kiện để các tổ chức, cá nhân và doanh nghiệp có thể khai thác nguồn tài nguyên văn hóa một cách hợp pháp, minh bạch, đồng thời bảo đảm quyền và lợi ích của Nhà nước, cộng đồng nắm giữ di sản và các chủ thể tham gia sáng tạo.
Theo GS.TS Từ Thị Loan, dữ liệu di sản không chỉ là tài sản lưu trữ mà còn có thể trở thành nguồn tài nguyên văn hóa số, tạo ra những giá trị mới khi được kết nối với các lĩnh vực như điện ảnh, thiết kế, thời trang, du lịch văn hóa, trò chơi điện tử và nội dung số. Tuy nhiên, quá trình khai thác phải gắn với yêu cầu bảo vệ tính nguyên gốc, xác thực và toàn vẹn của di sản; đồng thời bảo đảm lợi ích được phân chia công bằng, minh bạch, có nguồn lực tái đầu tư cho bảo tồn và hỗ trợ cộng đồng.
Những yêu cầu này cho thấy chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa không đơn thuần là câu chuyện công nghệ. Đó còn là vấn đề về thể chế, quản trị dữ liệu, bản quyền, nguồn nhân lực và sự tham gia của cộng đồng. Nếu thiếu những nền tảng đó, dữ liệu được số hóa khó có thể trở thành nguồn lực thực sự cho sáng tạo và phát triển.

Khơi thông nguồn lực văn hóa, tạo động lực phát triển mới
Để văn hóa trở thành động lực phát triển, cần hình thành mối liên kết chặt chẽ giữa bảo tồn di sản, sáng tạo nghệ thuật, ứng dụng công nghệ và phát triển thị trường. Trong đó, công nghiệp văn hóa giữ vai trò quan trọng bởi đây là lĩnh vực có khả năng chuyển hóa các giá trị văn hóa thành sản phẩm, dịch vụ có giá trị kinh tế, đồng thời lan tỏa bản sắc và hình ảnh đất nước.
Quá trình này đòi hỏi sự tham gia của nhiều chủ thể. Nhà nước giữ vai trò kiến tạo môi trường pháp lý, đầu tư cho những giá trị nền tảng, bảo vệ di sản và quyền sở hữu trí tuệ. Các cơ sở đào tạo, nhà nghiên cứu và nghệ sĩ góp phần tạo ra tri thức, nhân lực và sản phẩm sáng tạo. Doanh nghiệp tham gia đầu tư, sản xuất, tổ chức, phân phối và mở rộng thị trường. Cộng đồng nắm giữ di sản cần được bảo đảm vai trò chủ thể trong quá trình bảo tồn, trao truyền và khai thác các giá trị văn hóa.
GS.TS Từ Thị Loan nhấn mạnh nguyên tắc phát triển cần đặt “cộng đồng là trung tâm, bảo tồn là nền tảng, sáng tạo là động lực và phát triển bền vững là mục tiêu”. Đây không chỉ là định hướng đối với hoạt động khai thác di sản, mà còn là yêu cầu xuyên suốt khi xây dựng hệ sinh thái công nghiệp văn hóa. Giá trị kinh tế tạo ra từ văn hóa cần song hành với trách nhiệm bảo tồn, duy trì sinh kế và bảo đảm quyền lợi của cộng đồng.
Ngày Văn hóa Việt Nam vì thế không chỉ là dịp để tôn vinh những thành tựu, giá trị đã được bồi đắp qua lịch sử, mà còn là cơ hội thúc đẩy hành động cụ thể trong hiện tại. Trong kỷ nguyên số, văn hóa Việt Nam đứng trước nhiều cơ hội để mở rộng không gian hiện diện, tiếp cận công chúng và tham gia sâu hơn vào các chuỗi giá trị sáng tạo. Nhưng công nghệ hay thị trường không thể thay thế nền tảng bản sắc, chiều sâu lịch sử và sức sống của cộng đồng. Phát triển văn hóa vì thế cần bắt đầu từ việc trân trọng những giá trị đã làm nên cốt cách dân tộc, đồng thời tạo điều kiện để các giá trị ấy tiếp tục được sáng tạo, trao truyền và lan tỏa.
Và khi văn hóa được đặt đúng vị trí, được bảo vệ bằng thể chế phù hợp, nuôi dưỡng bằng sáng tạo và phát huy bằng những phương thức mới, văn hóa sẽ không chỉ là nền tảng tinh thần mà còn trở thành nguồn lực nội sinh, góp phần xây dựng đất nước phát triển bền vững, giàu bản sắc và có sức lan tỏa trong cộng đồng quốc tế.