Nhân chuyến tham dự Genuine Cup Houston 2026 tại Hoa Kỳ, phóng viên đã có cuộc trao đổi với Tiến sỹ Lý Đại Nghĩa - Phó Chủ tịch Ủy ban Paralympic Việt Nam - về tư duy tổ chức mới này.
Phóng viên: Thưa ông Lý Đại Nghĩa, nhìn lại chặng đường từ những năm 1990 đến nay, ông đánh giá thế nào về sự phát triển của thể thao dành cho các cộng đồng đặc biệt tại Việt Nam?
Ông Lý Đại Nghĩa: Chúng ta đã đi một hành trình rất đáng tự hào. Từ những ngày đầu mang tính phong trào, thể thao người khuyết tật Việt Nam đã xây dựng được hệ thống huấn luyện, thi đấu bài bản, gặt hái nhiều thành tích ở ASEAN Para Games, ASIAN Para Games và Paralympic.
Riêng với nhóm cộng đồng đặc biệt - gồm người khuyết tật trí tuệ, người có hội chứng Down, tự kỷ và bại não - khoảng 20 năm trở lại đây, sự quan tâm của xã hội đã tăng lên rõ rệt. Các câu lạc bộ, giải đấu cộng đồng xuất hiện ngày càng nhiều, giúp các em rèn luyện sức khỏe, phát triển kỹ năng và hòa nhập xã hội. Đó là nền tảng rất quý giá. Tuy nhiên, sau từng ấy năm “tạo sân chơi”, tôi nhận ra chúng ta cần đi thêm một bước quan trọng hơn: Từ việc cho các em tham gia, tiến tới kiến tạo một môi trường thể thao thật sự công bằng.
Phóng viên: “Bình đẳng” và “Công bằng” - phải chăng đang có sự nhầm lẫn giữa 2 khái niệm này trong cách chúng ta tổ chức các giải đấu hiện nay, thưa ông?
Ông Lý Đại Nghĩa: Đúng vậy, bình đẳng chưa chắc đã là công bằng. Nhiều năm qua, khi tổ chức giải, chúng ta thường có xu hướng gộp tất cả các em vào chung một nhóm. Chỉ cần có chẩn đoán y khoa hoặc xác nhận khuyết tật là cùng thi đấu, tranh chung một bộ huy chương. Cách làm này mang tinh thần cởi mở, nhưng nếu nhìn sâu, nó vô tình tạo ra sự bất công.
Mức độ khuyết tật, khả năng nhận thức, vận động và tự lập của mỗi em rất khác nhau. Hai em cùng có chẩn đoán khuyết tật trí tuệ nhưng một em có thể ghi nhớ chiến thuật, phối hợp tốt; còn em kia lại cần người hỗ trợ từng động tác. Khi xếp thi đấu chung, những em nhẹ hơn, vận động tốt hơn sẽ luôn giành huy chương. Các em khó khăn hơn vẫn có mặt, vẫn nhận quà, chụp ảnh, nhưng tham gia năm này qua năm khác cũng chỉ để… “cho vui”. Chúng ta đã trao cho các em bình đẳng về quyền tham dự, nhưng lại thiếu công bằng về cơ hội thành công.
“Bình đẳng là trao cho mọi người cùng một sân chơi. Công bằng là tổ chức sân chơi phù hợp để mỗi người đều có cơ hội thể hiện tốt nhất năng lực của mình”.
Phóng viên: Được biết ông vừa trở về từ Genuine Cup Houston 2026 tại Hoa Kỳ. Bài học từ giải đấu này đã gợi mở điều gì cho ông?
Ông Lý Đại Nghĩa: Tháng 7/2026 vừa qua, tôi may mắn tham dự Genuine Cup Houston - Giải bóng đá quốc tế dành cho 54 đội bóng đến từ 54 quốc gia thuộc các cộng đồng đặc biệt này. Điều làm tôi trăn trở nhất không phải là quy mô hay sự hoành tráng, mà là cách Ban Tổ chức kiến tạo sự công bằng qua 2 giai đoạn:
- Giai đoạn 1 (đánh giá & phân loại): Các đội thi đấu để Ban Tổ chức đánh giá chính xác trình độ thực tế, năng lực vận động và phối hợp.
- Giai đoạn 2 (thi đấu theo nhóm năng lực): Các đội được chia vào từng bảng phù hợp: Mạnh, Khá, Trung bình và Nhóm còn nhiều hạn chế. Từ đó, họ thi đấu với các đối thủ ngang sức để tranh huy chương trong chính nhóm của mình.
Nhờ vậy, một đội bóng còn nhiều hạn chế không phải bước vào sân với tâm lý cầm chắc thất bại trước đối thủ quá vượt trội. Các em được ghi bàn, được thắng trận và được bước lên bục nhận huy chương với tư cách một vận động viên thực thụ. Đây không phải sự ưu ái dành cho đội yếu, mà là phương thức tổ chức khoa học và nhân văn.
Phóng viên: Nhiều người có thể lo ngại rằng việc phân nhóm theo năng lực như vậy sẽ tạo ra sự phân biệt đối xử giữa “người mạnh” và “người yếu”. Ông phản hồi sao về góc nhìn này?
Ông Lý Đại Nghĩa: Quan trọng là mục tiêu và cách làm. Chúng ta không phân loại để đánh giá giá trị con người, mà phân nhóm để phục vụ con người. Không có nhóm nào “cao quý” hơn nhóm nào, và không tấm huy chương nào ít ý nghĩa hơn chỉ vì nó thuộc về nhóm năng lực thấp hơn.
Với mỗi vận động viên gặp nhiều hạn chế, việc ghi 1 bàn thắng hay hoàn thành cự ly chạy là thành tựu lớn sau hàng tháng, hàng năm nỗ lực. Việc phân nhóm cần khách quan, minh bạch: Kết hợp giữa hồ sơ y khoa, đánh giá vận động, nhận thức và thể hiện thực tế tại vòng sàng lọc. Đồng thời, phân nhóm không cố định vĩnh viễn - khi em tiến bộ, em hoàn toàn có thể được chuyển lên nhóm cao hơn.
Phóng viên: Một tấm huy chương đối với các vận động viên thuộc cộng đồng đặc biệt này có ý nghĩa khác biệt như thế nào so với thể thao đỉnh cao thông thường, thưa ông?
Ông Lý Đại Nghĩa: Tấm huy chương ở đây mang sứ mệnh lớn hơn một thành tích thể thao đơn thuần: Đó là lần đầu tiên các em cảm nhận mình hoàn thành một nhiệm vụ bằng chính năng lực của bản thân. Đó là khoảnh khắc cha mẹ tự hào nhìn thấy con trên bục vinh danh sau nhiều năm kiên trì đồng hành. Đó là bằng chứng cho xã hội thấy rằng phía sau những hạn chế luôn tồn tại những tiềm năng.
Mục tiêu lớn nhất của thể thao hòa nhập không chỉ là tìm ra người mạnh nhất, mà là giúp mỗi người chiến thắng chính bản thân mình. Một nền thể thao nhân văn phải mở đường cho người gặp nhiều khó khăn nhất cũng có cơ hội bước lên bục vinh danh ở một cuộc thi phù hợp.
Phóng viên: Từ những trăn trở và bài học thực tiễn đó, Ủy ban Paralympic Việt Nam sẽ có những kế hoạch hay kiến nghị gì trong thời gian tới?
Ông Lý Đại Nghĩa: Ngay trong năm nay, tôi sẽ kiến nghị nghiên cứu tổ chức các giải đấu dành cho cộng đồng đặc biệt tại Việt Nam theo mô hình phân nhóm năng lực tương tự Genuine Cup Houston 2026.
Chúng ta có thể thí điểm ở một số môn phù hợp như: Bơi, Bóng đá, Điền kinh. Phương án triển khai sẽ gồm các bước:
- Thay đổi thể thức: Áp dụng vòng đánh giá/phân loại trước khi chia bảng tranh huy chương.
- Xây dựng hạ tầng: Lập bộ tiêu chí đánh giá khoa học; đào tạo đội ngũ huấn luyện viên, trọng tài, tình nguyện viên; ứng dụng công nghệ để theo dõi hồ sơ tiến bộ của vận động viên.
- Mở rộng định hướng tuyển chọn: Khi cử đội tuyển tham dự quốc tế, không chỉ chọn những em mạnh nhất tuyệt đối, mà chủ động tìm kiếm các giải đấu có hệ thống phân nhóm phù hợp. Khi đó, một em còn nhiều hạn chế vẫn có quyền mơ ước khoác lên mình màu áo quốc gia.
Phóng viên: Ông muốn gửi gắm thông điệp gì nhất đến xã hội, các gia đình và cộng đồng thể thao thông qua sự chuyển mình này?
Ông Lý Đại Nghĩa: Tôi muốn nhấn mạnh rằng, “Công bằng là không để ai mãi mãi đứng ngoài bục huy chương”.
Đã đến lúc chúng ta chuyển từ tư duy “tổ chức cho các em tham gia” sang “tổ chức để tất cả các em đều có cơ hội phát triển”. Công bằng không phải là ép tất cả cùng đứng trên một vạch xuất phát giống nhau, mà là nhận ra mỗi người có một điểm xuất phát khác nhau, từ đó kiến tạo con đường phù hợp để tất cả cùng tiến về phía trước.
Phóng viên: Xin trân trọng cảm ơn ông về cuộc trò chuyện rất ý nghĩa này!
Một số hình ảnh đội tuyển người khuyết tật Việt Nam tại Genuine Cup Houston 2026:
