Sáng nay (9/9), Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (VHTTDL) tổ chức Hội thảo lấy ý kiến đối với dự thảo Nghị định quy định về việc sử dụng Quốc ca nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Hội thảo có sự tham gia của đại diện Văn phòng Chủ tịch nước, Bộ Quốc phòng, Ban Tuyên giáo Trung ương, Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ Công Thương; lãnh đạo các Sở VHTTDL, Sở Văn hóa và Thể thao các địa phương…
Tạo một chuẩn chung, không tạo thêm thủ tục
Theo Cục Văn hóa cơ sở, Gia đình và Thư viện, dự thảo Nghị định gồm 4 chương, 24 điều, tập trung vào 7 nhóm nội dung.
Trong đó, nhóm quy định chung xác lập phạm vi điều chỉnh, đối tượng áp dụng, các khái niệm cần thiết và nguyên tắc sử dụng Quốc ca; đồng thời xác định các hành vi bị nghiêm cấm. Nguyên tắc xuyên suốt là đúng nhạc, đúng lời, trang nghiêm, thống nhất và phù hợp với tính chất của nghi lễ, sự kiện, hoạt động.
Nhóm quy định chuẩn hóa việc sử dụng Quốc ca là một trong những nội dung trọng tâm của dự thảo, tập trung giải quyết tình trạng chưa thống nhất về các bản Quốc ca được sử dụng trên thực tế. Mục tiêu là có một chuẩn chính thức để sử dụng thống nhất, nhưng không biến việc sử dụng Quốc ca thành hoạt động phải xin phép hoặc phát sinh thủ tục hành chính.
Dự thảo đặt ra cơ chế xây dựng, thẩm định, công bố và cung cấp bản hòa âm, phối khí và bản ghi âm chính thức của Quốc ca, Quốc thiều; đồng thời cho phép cơ quan, tổ chức, cá nhân khai thác, sử dụng miễn phí các bản chính thức được công bố. Cùng với đó là quy định về các hình thức thể hiện Quốc ca, như hát trực tiếp, biểu diễn bằng nhạc cụ và các hình thức phù hợp khác.
Nhóm quy định về sử dụng và nghi thức Quốc ca, Quốc thiều quy định các trường hợp phải thực hiện nghi thức hát Quốc ca, yêu cầu đối với nghi thức và người tham dự; đồng thời quy định việc sử dụng Quốc thiều trong các hoạt động, nghi lễ có liên quan.
Một điểm quan trọng là phân biệt giữa trường hợp bắt buộc thực hiện nghi thức hát Quốc ca với các trường hợp sử dụng Quốc ca khác, qua đó vừa bảo đảm tính thống nhất về nghi thức, vừa phù hợp với tính chất đa dạng của các hoạt động trong thực tế.
Nhóm quy định về phạm vi sử dụng, các trường hợp không sử dụng Quốc ca: không cấm việc sử dụng Quốc ca một cách chung chung mà xác định rõ ranh giới giữa sử dụng hợp pháp và sử dụng không phù hợp với tính chất của biểu tượng quốc gia.
Dự thảo xác định những trường hợp không được sử dụng, tập trung vào các hành vi có nguy cơ thương mại hóa không phù hợp, sử dụng trong hoạt động vui chơi, giải trí không phù hợp, làm dấu hiệu phân biệt hàng hóa, dịch vụ hoặc làm sai lệch, xúc phạm, mất sự trang nghiêm của Quốc ca.
Nhóm quy định về Quốc ca trong môi trường số là nội dung mới, đáp ứng yêu cầu thực tiễn hiện nay. Dự thảo quy định việc đăng tải, lưu trữ, chia sẻ, khai thác và phổ biến Quốc ca trên môi trường mạng, nền tảng số và phương tiện truyền thông phải bảo đảm tính chính xác, toàn vẹn và sự trang nghiêm của Quốc ca.
Đặc biệt, dự thảo đặt ra yêu cầu ngăn ngừa việc sử dụng công nghệ, trí tuệ nhân tạo để xuyên tạc, làm biến dạng, giả mạo bản chính thức hoặc gây nhầm lẫn về Quốc ca; đồng thời phải có cơ chế phối hợp xử lý trường hợp Quốc ca bị nhận diện sai, bị chặn hoặc hạn chế phổ biến hợp pháp trên nền tảng số.
Nhóm quy định về bảo vệ, phát huy giá trị và cơ sở dữ liệu số quốc gia về Quốc ca hướng tới xây dựng cơ chế để Quốc ca được bảo vệ, phổ biến và phát huy giá trị lâu dài. Dự thảo quy định về tuyên truyền, phổ biến, giáo dục lịch sử, ý nghĩa của Quốc ca và xây dựng cơ sở dữ liệu số quốc gia về Quốc ca, tích hợp các bản chính thức, tài liệu hướng dẫn và thông tin liên quan để phục vụ nhu cầu sử dụng, giáo dục, nghiên cứu và quảng bá.
Nhóm quy định về trách nhiệm quản lý và tổ chức thực hiện xác định Bộ VHTTDL là cơ quan đầu mối quản lý nhà nước về sử dụng, bảo vệ và phát huy giá trị Quốc ca; đồng thời xác định trách nhiệm của Bộ Ngoại giao, Bộ Quốc phòng, Bộ Công an, các bộ, cơ quan liên quan, UBND các cấp, cơ quan, tổ chức và cá nhân. Điểm đáng chú ý là dự thảo không tạo ra cơ chế phân cấp, phân quyền mới, không làm thay đổi thẩm quyền hiện hành và không đặt ra thủ tục hành chính mới.
Tại hội thảo, bà Nguyễn Thị Thanh Huyền - Vụ Tuyên truyền (Ban Tuyên giáo Trung ương) - cho rằng, bước đầu dự thảo đã xác lập được những nội dung quan trọng, trong đó có việc hướng dẫn thống nhất bản ghi âm, hòa âm, phối khí với phần nhạc và lời Quốc ca.
Theo bà, sự khác nhau về hòa âm, phối khí đang là một thực tế, vì vậy cần quy định rõ để bảo đảm tính thống nhất, chuẩn mực và khả thi. Vấn đề hát trực tiếp hay phát bản ghi âm cũng cần được quy định theo hướng xác định rõ điều kiện, trường hợp áp dụng, thay vì buộc phải lựa chọn một phương án duy nhất.
Một trong những vấn đề được các đại biểu tập trung trao đổi là khái niệm “bản chính thức” của Quốc ca. Dự thảo đặt vấn đề Nhà nước công bố bản hòa âm, phối khí chính thức và bản ghi âm chính thức; đồng thời yêu cầu xác định rõ phạm vi nội dung nào được coi là “chính thức”, tiêu chí và quy trình xây dựng, thẩm định, công bố.
Đây không chỉ là câu chuyện kỹ thuật âm nhạc mà liên quan trực tiếp đến việc sử dụng Quốc ca trong những hoàn cảnh đặc biệt, nhất là các nghi lễ đối ngoại, quốc phòng, thể thao và những sự kiện có yêu cầu cao về nghi thức.
Thiếu tá Trần Kim Phụng - Tổng cục Chính trị Quân đội nhân dân Việt Nam - nêu một tình huống từ thực tiễn: Khi nguyên thủ Việt Nam tham dự một chương trình ở nước ngoài, đơn vị tổ chức phải gửi bản nào để phía bạn sử dụng, tổng phổ hay bản hòa âm, phối khí?
Theo ông, trong thực tế, phía Việt Nam thường gửi tổng phổ. Tuy nhiên, trong dự thảo hiện chưa đề cập cụ thể đến tổng phổ. Đồng quan điểm, Đại tá Đào Quang Tiến - Đoàn Nghi lễ Quân đội, cũng cho biết nhiều năm qua đơn vị vẫn gửi bản tổng phổ thông qua Bộ Ngoại giao trong các hoạt động liên quan.
Những ý kiến này cho thấy, “bản chính thức” không thể chỉ được hiểu đơn giản là một file ghi âm. Để Quốc ca được sử dụng thống nhất trong nhiều hoàn cảnh, cần tính đến đầy đủ các dạng tài liệu âm nhạc phục vụ biểu diễn, từ bản nhạc, tổng phổ đến hòa âm, phối khí và bản ghi âm.
Đây cũng là một trong những điểm then chốt để giải quyết tình trạng nhiều phiên bản Quốc ca đang được lưu hành, nhất là trên Internet. Khi có một nguồn chính thức, việc các cơ quan, trường học, đơn vị tổ chức sự kiện hay cá nhân tìm kiếm và sử dụng Quốc ca sẽ thuận lợi hơn, đồng thời hạn chế tình trạng sử dụng nhầm những bản không chuẩn về nhạc và lời.
Bảo vệ Quốc ca trên không gian mạng
Bảo vệ Quốc ca trên môi trường số lại đặt ra một bài toán mới. Dự thảo dành riêng một nhóm nội dung cho việc đăng tải, lưu trữ, chia sẻ, khai thác và phổ biến Quốc ca trên môi trường mạng, nền tảng số và phương tiện truyền thông. Yêu cầu xuyên suốt là bảo đảm tính chính xác, toàn vẹn và sự trang nghiêm của Quốc ca.
Đặc biệt, dự thảo tính đến nguy cơ sử dụng công nghệ và trí tuệ nhân tạo để xuyên tạc, làm biến dạng, giả mạo bản chính thức hoặc tạo ra sự nhầm lẫn về Quốc ca. Đây là điểm mới đáng chú ý khi công nghệ số đã làm thay đổi cách một tác phẩm âm nhạc được tạo ra, chỉnh sửa và lan truyền. Một bản Quốc ca có thể được cắt ghép, thay đổi âm thanh, phối lại hoặc tạo ra bằng công nghệ AI rồi nhanh chóng phát tán trên nhiều nền tảng.
Trong bối cảnh đó, việc bảo vệ Quốc ca không thể chỉ dựa vào việc cấm những hành vi cụ thể. Dự thảo định hướng quản lý hành vi sử dụng và hậu quả, thay vì quản lý bản thân công nghệ. Đồng thời phải giải quyết hai yêu cầu: ngăn chặn việc xuyên tạc, làm biến dạng, giả mạo Quốc ca nhưng không để cơ chế quản lý nội dung số vô tình chặn hoặc hạn chế việc phổ biến, sử dụng Quốc ca hợp pháp.
Ông Nguyễn Mạnh Khải - Phó Vụ trưởng Vụ Quốc phòng - An ninh, Bộ Quốc phòng cho biết, thực tế có nhiều bản Quốc ca chưa chuẩn về nhạc và lời đang trôi nổi trên mạng. Ông đề nghị Bộ VHTTDL phối hợp với Bộ Công an và Bộ Quốc phòng để có giải pháp xử lý, gỡ bỏ những bản không phù hợp. Từ góc độ thực tiễn, ông cũng đề nghị cần có bộ nhận diện về Quốc ca, để các tầng lớp nhân dân dễ nhận biết, hiểu và sử dụng đúng.
Một điểm đáng chú ý khác là dự thảo không chỉ đặt mục tiêu “quản lý việc sử dụng” mà còn hướng tới bảo vệ, phổ biến và phát huy giá trị của Quốc ca.
Dự thảo đề xuất xây dựng cơ sở dữ liệu số quốc gia về Quốc ca, tích hợp các bản chính thức, tài liệu hướng dẫn và thông tin liên quan để phục vụ nhu cầu sử dụng, giáo dục, nghiên cứu và quảng bá. Cơ sở dữ liệu này được định hướng trở thành nguồn cung cấp chính thức, thuận tiện và miễn phí.
Đồng thời, dự thảo đặt vấn đề tuyên truyền, phổ biến, giáo dục về lịch sử và ý nghĩa của Quốc ca. Điều này có ý nghĩa quan trọng bởi bảo vệ sự tôn nghiêm của Quốc ca không chỉ bằng quy định cấm đoán, mà trước hết bằng hiểu biết và ý thức của cộng đồng.
Một trong những nguyên tắc được tổ soạn thảo nhấn mạnh là những nội dung cần thống nhất trên phạm vi cả nước thì quy định trong Nghị định; những vấn đề mang tính kỹ thuật, thường xuyên thay đổi hoặc thuộc tổ chức thực hiện thì không nên quy định quá cứng. Đây là yêu cầu quan trọng trong bối cảnh môi trường số và công nghệ AI thay đổi rất nhanh.
Dự thảo vì thế được định hướng tiếp tục hoàn thiện trên ba yêu cầu: chính sách phải xuất phát từ những vấn đề thực tiễn và giải quyết đúng khoảng trống của pháp luật; kỹ thuật lập pháp phải bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp, đồng bộ; tổ chức thực hiện phải rõ trách nhiệm, dễ áp dụng, không tạo thủ tục hành chính, bộ máy hay thẩm quyền mới không cần thiết.
Đồng thời, quy định phải có tính ổn định và khả năng thích ứng với môi trường số, truyền thông đa nền tảng và sự phát triển của AI.
Về quản lý, dự thảo xác định Bộ VHTTDL là cơ quan đầu mối quản lý nhà nước về sử dụng, bảo vệ và phát huy giá trị Quốc ca; đồng thời xác định trách nhiệm của Bộ Ngoại giao, Bộ Quốc phòng, Bộ Công an, các bộ, cơ quan liên quan, UBND các cấp, cơ quan, tổ chức và cá nhân.
Đáng chú ý, dự thảo không tạo cơ chế phân cấp, phân quyền mới, không làm thay đổi thẩm quyền hiện hành và không đặt ra thủ tục hành chính mới.
Cục trưởng Cục Văn hóa cơ sở, Gia đình và Thư viện Ninh Thị Thu Hương cho biết, theo yêu cầu tiến độ, trong tháng 10 Nghị định phải được ban hành, vì vậy việc hoàn thiện dự thảo đang được triển khai khẩn trương. Sau hội thảo, cơ quan soạn thảo sẽ tiếp thu ý kiến của các bộ, ngành, địa phương và tiếp tục đăng tải dự thảo trên cổng thông tin của Bộ để lấy ý kiến nhân dân trước khi trình Chính phủ ban hành.
