Tham dự và chủ trì Hội thảo có Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Trịnh Thị Thủy; PGS.TS. Vũ Trọng Lâm, Giám đốc - Tổng Biên tập Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật; TS. Đinh Thị Mai, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam.
Hội thảo còn có sự tham dự của hơn 100 đại biểu đến từ các cơ quan Trung ương, viện nghiên cứu, cơ sở đào tạo cùng các nhà khoa học, chuyên gia, nhà quản lý và những người hoạt động thực tiễn trong lĩnh vực văn hóa.
Đừng để bản sắc chỉ là ký ức
Hội thảo diễn ra trong thời điểm Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới sau Đại hội XIV của Đảng và triển khai Nghị quyết số 80 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam.
Nghị quyết xác định phát triển văn hóa, con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực, trụ cột và hệ điều tiết cho phát triển nhanh, bền vững; đồng thời đặt ra yêu cầu xử lý hài hòa các quan hệ giữa truyền thống và hiện đại, dân tộc và quốc tế, bảo tồn và phát triển, đời sống thực và không gian số.
Phát biểu chào mừng và khai mạc Hội thảo, PGS.TS. Vũ Trọng Lâm, Giám đốc - Tổng Biên tập Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật khẳng định, vấn đề bản sắc văn hóa ngày nay không chỉ dừng lại ở việc bảo tồn di sản hay gìn giữ những giá trị truyền thống, mà còn là thước đo năng lực phát triển của quốc gia.
Đó là bài toán biến những giá trị đã được hun đúc qua lịch sử trở thành phẩm chất của con người Việt Nam hiện tại; thành nguồn cảm hứng cho sáng tạo; thành sản phẩm văn hóa có sức cạnh tranh; thành sức hấp dẫn của hình ảnh quốc gia; và sâu xa hơn, thành sức mạnh nội sinh giúp đất nước phát triển nhanh nhưng vẫn bền vững, hiện đại, mà không đánh mất bản sắc của chính mình.
Tự chủ văn hóa không đồng nghĩa với tự cô lập hay từ chối giá trị bên ngoài, mà là bản lĩnh nhận diện giá trị cốt lõi để gìn giữ, chọn lọc tinh hoa để tiếp nhận và chủ động sáng tạo những giá trị mới.
Dưới góc nhìn của ngành xuất bản, tư duy này đòi hỏi không chỉ lưu giữ tri thức và ký ức lịch sử, văn hóa, mà còn phải làm cho các giá trị Việt Nam có sức sống mới, tiếp cận các đối tượng công chúng đa dạng và khẳng định vị thế trên bản đồ văn hóa quốc tế.
Các tham luận và ý kiến trao đổi tại Hội thảo cho thấy sự dịch chuyển trong tư duy về bản sắc. Nếu trước đây câu hỏi thường là “bảo tồn cái gì”, thì nay cần đồng thời trả lời “ai là chủ thể bảo tồn”, “bảo tồn để làm gì”, “bản sắc được sáng tạo và trao truyền như thế nào”, và “làm thế nào để giá trị văn hóa tạo ra giá trị xã hội, giáo dục, sáng tạo và kinh tế”.
Từ đó, Hội thảo nhấn mạnh cách tiếp cận “di sản sống”, trong đó cộng đồng, nghệ nhân và thế hệ trẻ không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà còn là những chủ thể trực tiếp thực hành, diễn giải, trao truyền và làm giàu bản sắc.
Không gian số cũng được xác định là một trọng tâm. Thách thức hiện nay không chỉ là số hóa di sản, mà còn là xây dựng năng lực văn hóa số của quốc gia: năng lực tạo nội dung, kể câu chuyện Việt Nam, bảo vệ bản quyền, nâng cao khả năng hiển thị và sức cạnh tranh của nội dung văn hóa Việt Nam, đồng thời ứng phó với các nguy cơ xuyên tạc lịch sử, nội dung độc hại và sự chi phối của các nền tảng xuyên biên giới.
Chuyển đổi số chỉ thực sự trở thành động lực văn hóa khi công nghệ được đặt dưới sự định hướng của giá trị và năng lực làm chủ của con người.
Chuyển hóa giá trị văn hóa thành nguồn lực phát triển
Phát biểu tổng kết Hội thảo, Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Trịnh Thị Thủy cho biết, Hội thảo được tổ chức trong thời điểm có ý nghĩa đặc biệt, khi đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới sau Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng và đang trong quá trình triển khai Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam.
Trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo và các nền tảng xuyên biên giới, văn hóa Việt Nam đang đứng trước nhiều cơ hội mới để tăng cường kết nối, lan tỏa và quảng bá; hình thành những phương thức mới trong sáng tạo, sản xuất, phân phối và tiêu dùng các sản phẩm, dịch vụ văn hóa.
Song song với đó, bối cảnh này đặt ra những yêu cầu mới về nâng cao năng lực tự chủ văn hóa, tiếp thu có chọn lọc tinh hoa văn hóa nhân loại, bồi đắp và giữ vững bản sắc dân tộc; đồng thời chuyển hóa các giá trị văn hóa giàu bản sắc thành nguồn lực nội sinh cho phát triển và sức mạnh mềm của quốc gia.
Chính vì vậy, chủ đề của Hội thảo có ý nghĩa hết sức cấp thiết cả về lý luận và thực tiễn.
Tại Hội thảo, một số tham luận đã được trình bày, nhiều ý kiến thiết thực, sâu sắc đã được trao đổi và thảo luận, tập trung vào các vấn đề: nhận thức lý luận và quan điểm, đường lối, chính sách đối với việc giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc trong hội nhập quốc tế; vai trò của con người, cộng đồng và các chủ thể xã hội trong giữ gìn, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc; chuyển đổi số, giáo dục di sản và bảo vệ, phát huy bản sắc văn hóa trên không gian số; phát huy bản sắc trong phát triển công nghiệp văn hóa, sức mạnh mềm và ngoại giao văn hóa; hoàn thiện thể chế, chính sách và đổi mới quản trị văn hóa để giữ gìn, phát huy bản sắc dân tộc.
Thứ trưởng Trịnh Thị Thủy nhấn mạnh, Hội thảo đã góp phần làm sâu sắc thêm nhận thức về bản sắc văn hóa như một quá trình vừa kế thừa, vừa sáng tạo và thích ứng; đồng thời làm rõ mối quan hệ giữa giữ gìn, phát huy, sáng tạo và phát triển để chuyển hóa các giá trị văn hóa giàu bản sắc thành nguồn lực nội sinh và sức mạnh mềm quốc gia.
Đặc biệt, các tham luận đã mở rộng cách tiếp cận về bản sắc văn hóa trong mối liên hệ hữu cơ với xây dựng con người, hệ giá trị, cộng đồng, không gian số, công nghiệp văn hóa và quản trị đa chủ thể, phù hợp với định hướng phát triển văn hóa trong Văn kiện Đại hội XIV và Nghị quyết số 80 của Bộ Chính trị.
Về thực tiễn, các nghiên cứu và mô hình được trình bày cho thấy sức sống bền vững của bản sắc văn hóa trước hết được bảo đảm bởi vai trò của các chủ thể, khả năng thực hành và trao truyền giữa các thế hệ; đồng thời được củng cố thông qua giáo dục, sinh kế phù hợp và những phương thức sáng tạo, tiếp cận mới trong đời sống đương đại và môi trường số.
Từ đó, yêu cầu xuyên suốt là xây dựng cơ chế phối hợp hiệu quả giữa Nhà nước, cộng đồng, nghệ nhân, nhà trường, truyền thông, doanh nghiệp và nền tảng công nghệ; hình thành hệ sinh thái văn hóa có khả năng hỗ trợ trao truyền, sáng tạo, tái tạo và phát huy giá trị văn hóa, qua đó tạo nền tảng cho phát triển văn hóa bền vững trong bối cảnh mới.
Các tham luận cũng chỉ ra những hạn chế về thể chế và thực thi chính sách, nguy cơ thương mại hóa di sản, năng lực số còn bất cập, sức cạnh tranh của sản phẩm, dịch vụ văn hóa chưa cao và những thách thức đối với an ninh văn hóa trên không gian mạng.
Qua đó, năm định hướng lớn được đề xuất, đó là: hoàn thiện thể chế theo hướng kiến tạo; phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng, nghệ nhân và thế hệ trẻ; phát triển nguồn nhân lực liên ngành; thúc đẩy chuyển đổi số có trách nhiệm; nâng cao chất lượng, sức cạnh tranh và khả năng hội nhập của sản phẩm, dịch vụ văn hóa Việt Nam.
Các định hướng cần được cụ thể hóa thành nhiệm vụ, xác định rõ chủ thể thực hiện, nguồn lực, điều kiện bảo đảm và tiêu chí đánh giá.
Những vấn đề đặt ra tại Hội thảo cho thấy một số vấn đề lý luận và thực tiễn cần được tiếp tục làm sâu sắc hơn nữa: từ nhận diện bản sắc đến nâng cao năng lực văn hóa và phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng; từ số hóa dữ liệu đến giáo dục, sáng tạo và phát huy giá trị văn hóa trên không gian số; từ quảng bá hình ảnh đến chủ động kiến tạo sức mạnh mềm; từ quản lý hành chính đơn tuyến đến quản trị văn hóa theo hướng liên ngành, đa trung tâm và hệ sinh thái.
Đây là những định hướng cần tiếp tục được nghiên cứu, kiểm chứng và cụ thể hóa thành cơ chế, chính sách và mô hình phù hợp với yêu cầu phát triển văn hóa trong giai đoạn mới.
Trên tinh thần đó, Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Trịnh Thị Thủy đề nghị các cơ quan đồng chủ trì và đơn vị tổ chức tiếp tục tổng hợp các kiến nghị có căn cứ thực tiễn để báo cáo cấp có thẩm quyền, qua đó đưa kết quả Hội thảo thành các luận cứ, định hướng và giải pháp thiết thực, góp phần nâng cao hiệu quả giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trong bối cảnh đổi mới toàn diện và hội nhập quốc tế sâu rộng hiện nay.
