Khởi nguồn cho môn thể thao truyền thống này là Lễ hội Cờ ở chùa Vua (phố Thịnh Yên - quận Hai Bà Trưng - TP. Hà Nội) - nơi thờ Thần Cờ Đế Thích sau đó được lan truyền rộng rãi trong cả nước.
Cờ Người là nét văn hóa trí tuệ đặc sắc thường được biểu diễn tại các lễ hội lớn đầu Xuân ở miền Bắc, nổi bật nhất là Hội Lim (Bắc Ninh), hội Gò Đống Đa (Hà Nội), hội Đền Trần (Ninh Bình), và hội Chùa Hương (Hà Nội), Lễ hội Đền Gióng (Hà Nội) cùng nhiều lễ hội lớn khác trên cả nước.
Xuất phát từ môn thể thao đầy trí tuệ và nghệ thuật là cờ Tướng, cờ Người có Luật chơi như cờ Tướng với đầy đủ các tướng, sĩ, tượng, xe, pháo, mã và tốt. Nhưng thay vì đặt bàn cờ trên bàn với những quân cờ bằng gỗ hay ngà, thì bàn cờ người được vẽ vuông vức trên khoảng sân rộng với 32 quân cờ là 32 võ sinh. Các võ sinh cầm trên tay những vũ khí như: gươm, đao, mác, kiếm… và được điều khiển bởi 2 kỳ thủ ngồi trên chòi.
Trước giờ thi đấu, bên ngoài bàn cờ người, cổ động viên “tiếp sức” cho đội mình bằng những hồi trống, tiếng chiêng liên hồi làm cho không khí trở nên sôi động. Quá trình thi đấu, khi kỳ thủ ngồi trên chòi điều khiển quân cờ (điều khiển bằng 3 thuật ngữ: “tấn”, “bình”, “thoái”) thì tiếng trống lệnh vang lên, quân cờ phải xuất tiến bằng các thế võ như: đứng tấn, múa đao, giáo, mác, đi một bài quyền... Trong khi đó, mỗi nước cờ ăn quân được gắn liền với thế võ tương ứng khác nhau.
Khi quân của một trong 2 bên bị sát hạ thì hồi trống cũng vang lên theo nhịp trống sát. Quân cờ thua sẽ bị loại khỏi cuộc chơi, phải ngồi về phía sau bàn cờ của đối phương. Còn khi một trong 2 kỳ thủ rơi vào thế bí, không chịu xuất quân thì hồi trống thúc giục vang lên liên hồi, nếu kỳ thủ không thể xuất quân sẽ bị xử thua.
Càng về sau, khi các quân cờ càng thưa dần cũng là lúc cuộc cờ thêm căng thẳng. Những quân cờ chủ chốt còn lại, tùy theo từng thế cờ nhất định để di chuyển, thi triển các thế võ khác nhau. Tính hấp dẫn vì thế cũng tăng dần, tạo những cao trào nhiều cung bậc cảm xúc. Nhiều ván cờ còn là sự tái hiện của những trận chiến, những trận đánh oai hùng trong lịch sử với các chiến thuật cực kỳ cao thâm khó lường.
Để thực hiện được nước cờ theo từng thế võ, đòi hỏi các võ sinh không chỉ am hiểu võ cổ truyền mà còn có những kiến thức cơ bản về kỹ thuật. Vì vậy, để được chọn vào đội thi đấu cờ người, các võ sinh phải được huấn luyện võ thuật rất nhuần nhuyễn, công phu. Mỗi trận cờ Người đều có người điều khiển và bình luận, thường là một cao thủ cờ Tướng. Một trận đấu thường kéo dài 2 giờ đồng hồ, nếu sau thời gian này vẫn “bất phân thắng bại” thì người điều khiển sẽ hội ý 2 cao thủ với 2 phương án, một là bốc thăm để phân chia thắng bại, hai là cả 2 nhận kết quả hòa. Vì thi đấu dưới hình thức biểu diễn, giao lưu học hỏi kinh nghiệm nên kết thúc trận đấu, cả 2 bên đều được trao giải nhằm động viên tinh thần của các kỳ thủ và võ sinh.
Trải qua những thăng trầm của thời gian và lịch sử, cờ Người vẫn luôn giữ cho mình nét đẹp truyền thống của một trò chơi dân gian trí tuệ. Đây cũng là dịp để nhiều người được sống lại với những trận chiến oanh liệt trong lịch sử, cùng niềm tự hào về những chiến công hiển hách của dân tộc. Chính vì tinh thần thượng võ và ý nghĩa truyền thống sâu đậm khiến trò chơi dân gian này đã và đang có sức sống lâu bền trong cuộc sống.
